Բիբլիական լեռը՝ հարյուրավոր դիտանկյուններից. Արարատը՝ հայ գեղանկարիչների կտավներում

Արարատին նվիրված կտավները գուցե առաջին հայացքից իրար նման թվան՝ ծանոթ ուրվագծերը, ձյունածածկ գագաթները, դրանց առջև տարածվող դաշտավայրը։ Բայց երբեմն հենց այդ՝ «ծանոթ» պատկերն է խանգարում նկատել, թե որքան տարբեր են այն ընկալել հայ նկարիչները։ Թե որքան բազմաշերտ կարող է լինել բիբլիական լեռան պատկերումը՝ կհամոզվենք միասին։ Մի կտավում Արարատն աստվածաշնչյան պատմության հետ է կապվում, մյուսում՝ աշխատող մարդու, դաշտավայրերի կամ էլ գարնանային Երևանի։ Լեռան ճանաչելի պատկերը պահպանվում է, բայց կտավի կառուցվածքն ու տրամադրությունը ամեն անգամ փոխվում ու նոր պատմություն են պատմում։

Հովհաննես Այվազովսկու «Նոյն իջնում է Արարատից» կտավը, որը ստեղծվել է 1889 թվականին և պահվում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահում, պատկերված է ջրհեղեղից հետո կյանքի շարունակության խորհրդանիշը։ Լեռը կապվում է փրկության և նոր սկզբի գաղափարի հետ։ Արվեստաբան Շահեն Խաչատրյանն Այվազովսկու արվեստում լույսին առանձնահատուկ դեր է վերագրում՝ այն մեկնաբանելով որպես կյանքի, հույսի ու հավատի արտահայտություն։ Եվ այդ դիտարկումը շատ տեղին է նաև այս կտավի համար։ Հովհաննես Այվազովսկին ջրհեղեղից հետո կտավում ճնշող դատարկություն է պատկերել, որի ֆոնին վեհությամբ բարձրանում է Արարատ լեռը։ Սարից իջնող մարդկանց փոքր ֆիգուրներն ու Արարատի մեծությունն ընդգծում են բիբլիական լեռան ամբողջ վեհությունը։

1895 թվականին Այվազովսկին կտավը նվիրել է Նոր Նախիջևանի հայկական դպրոցին։ Այս արարողությանը ներկա է եղել 15-ամյա Մարտիրոս Սարյանը։ Շուրջ քառորդ դար անց, քաղաքացիական պատերազմի տարիներին, Սարյանը կտավը գտել է դպրոցի ավերակներում, փրկել է այն և բերել է Երևան։

Այվազովսկու հետ ստեղծագործական շփումներ ուներ նաև Գևորգ Բաշինջաղյանը։ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայում ուսանած նկարիչը հանդիպում էր նրան և լսում մեծ վարպետի խորհուրդները։ Բաշինջաղյանի բնանկարները ձևավորվում էին գույնի նուրբ անցումներով, հեռավորությունների աստիճանական բացահայտմամբ, հողի և երկնքի հավասարակշռված հարաբերությամբ։ Արվեստաբան Մարտին Միքայելյանը նրա արվեստի մեջ հատկապես կարևորում է երանգների այդ մանրազնին աշխատանքը։

Այս մոտեցումը հստակ արտահայտված է նաև Բաշինջաղյանի 1912 թվականի «Արարատում»։ Առաջին պլանում դաշտավայրն է, հեռվում՝ մթնշաղի մեջ երևացող երկու գագաթները։ Այս դեպքում դաշտավայրը բնանկարի բովանդակության կարևորագույն մասն է։ Նույնիսկ առանց գյուղական կյանքի որևէ մանրամասն նկարագրության՝ այն հիշեցնում է այստեղ ապրող և աշխատող մարդկանց մասին։ Միքայելյանն էլ այս տեսարանը կապում է Արարատյան դաշտավայրի գյուղացու կյանքի հետ։

Թեման Բաշինջաղյանին հետաքրքրել է տարբեր տարիներին ու տարբեր ձևաչափերում։ Նրա 1901 թվականի «Արարատ լեռը» համեմատաբար փոքր աշխատանք է։ Տասնմեկ տարի անց ստեղծված մեծ համայնապատկերի կողքին այն նույն լեռն ուսումնասիրում է ավելի մտերմիկ բնանկարի ձևաչափով։ Իսկ ձևաչափի այս փոփոխությունը, անշուշտ, կապված է նաև դիտման տարբեր փորձառությունների հետ։ Առհասարակ, Բաշինջաղյանի «վերադարձն» Արարատին այս առումով շատ հետաքրքիր է, որովհետև մեկ թեմայի շուրջ երկարատև աշխատանքը թույլ է տալիս ամեն անգամ ընտրել պատկերի նոր համամասնություններ ու բնութագրումներ։

Եղիշե Թադևոսյանի Արարատներում մեծ նշանակություն ունի այն վայրը, որտեղից լեռը տեսանելի է դառնում։ 1895 թվականի «Արարատը Էջմիածնից» աշխատանքը ուղիղ կապված է նկարչին մանկուց ծանոթ միջավայրի հետ։ Նա ծնվել էր Վաղարշապատում և 1894-1895 թվականներին նկարչություն էր դասավանդում Գևորգյան ճեմարանում։ Կտավում Արարատը պատկերված է Գայանե եկեղեցու կողմից։ Կենսագրական այս դետալն աշխատանքին լրացուցիչ որոշակիություն է տալիս ու գուցե ավելի տպավորիչ է դարձնում այն։

Թադևոսյանի 1903 թվականի «Արարատը Բյուրականից» աշխատանքում փոխվում է դիտակետը, և դրա հետ՝ լեռանը հասնող հայացքի ճանապարհը։ Հասմիկ Բարխուդարյանն այս գործի իմպրեսիոնիստական բնույթը կապում է օդի ու լույսի պատկերման հետ։ Բյուրականից մինչև Արարատ ընկած տարածության դեպքում բնանկարի թեմա է դառնում նաև հեռավորությունը՝ օդի ազդեցությունը ձևերի, գույների ու տեսանելիության վրա։

Սարյանի «Արարատները» քննարկման մի այլ՝ ամբողջական թեմա են։ Նրա համար Արարատը նաև գույնի ուսումնասիրության հնարավորություն էր։ Նրա 1923 թվականի «Արարատի տեսարանը Երևանից» աշխատանքում քաղաքի ծառերն ու շինությունները, դաշտը և հեռավոր գագաթները միավորվում են գարնանային տեսարանի մեջ։ Ռուզան Սարյանի մեկնաբանությամբ՝ նկարը ստեղծվել է Կոնդի բարձունքից, հավանաբար այն շենքի պատշգամբից, որը նկարիչն ընտրել էր գեղարվեստական դպրոցի համար։ Այգիների կանաչը, լեռան լանջերի կանաչավուն, կապույտ ու մանուշակագույն երանգները կապում են քաղաքի մոտակա հատվածները հեռավոր բնապատկերի հետ։ Արարատն այստեղ երևանյան առօրյա տեսադաշտի մեջ է՝ ճիշտ ինչպես ամեն օր մեր առջև հառնող Արարատը։

1928 թվականին Սարյանն այս կտավը նվիրել է Հայաստան այցելած Մաքսիմ Գորկուն։ Արարատը պատկերող այս տեսարանը երկար տարիներ գտնվել է գրողի ընտանիքում, իսկ 1980 թվականին ցուցադրվել է Մոսկվայում՝ Սարյանի ծննդյան հարյուրամյակին նվիրված ցուցահանդեսում։

Սարյանի մյուս Արարատներում փոխվում են օրվա ժամը, եղանակը, տեղադիրքն ու բազմաթիվ այլ դետալներ, բայց նրան հատուկ գունային լուծումները միանգամից ճանաչելի են։ «Արարատը առավոտյան», «Արարատ.կեսօր», «Երեկո․ Արարատ» աշխատանքներն արդեն իսկ իրենց անվանումներով ցույց են տալիս Արարատն ուսումնասիրելու այդ բազմազանությունը։ Նա պատկերել է Արարատի բազում տեսարաններ, որոնցից ոչ մեկը չի կրկնում մյուսին։ Ծանոթ լեռը պահպանում է իր ուրվագիծը, բայց դրա շուրջ ամեն ինչ ենթակա է փոփոխության՝ լուսավորությունը, բուսականությունը, դետալները։ Թեման չի սպառում իրեն։ Նոր առավոտը կամ գարնան շունչը նոր կապեր են ստեղծում գույների միջև և փոխում սրբազան լեռը պատկերելու սկզբունքը։

1940֊ականների վերջին Սարյանի արվեստը ենթարկվում էր գաղափարական քննադատության՝ նրան մեղադրում էին ֆորմալիզմի մեջ։ Այնուամենայնիվ, 1950-ականներին նա շարունակեց աշխատել բնության մեջ, իսկ 1957-1958 թվականներին բնանկարներ էր ստեղծում Բյուրականում։ Այս կենսագրական հանգամանքները նոր խորություն են տալիս նրա գունեղ աշխարհին։ Բնությունը շարունակում էր մնալ նրա աշխատանքի ու նոր լուծումների որոնման վայր։ Իսկ Արարատին կրկին անդրադառնալը շատ հստակ կերպով տեղավորվում է այդ տրամաբանության մեջ։

Արարատը պատկերելիս լույսի փոփոխություններին հետևելու հետաքրքրություն ուներ հատկապես Փանոս Թերլեմեզյանը։ Ու սա առանձնապես տեսանելի է նրա 1930-ականների աշխատանքներում։ «Արարատը երեկոյան» աշխատանքը ստեղծվել է 1933-ին, «Առաջին ճառագայթները Արարատի վրա»՝ 1937-ին, «Արարատը առավոտյան»՝ 1938-ին, «Վերջալույսի շողերը Արարատի վրա»՝ 1939-ին։ Այս կտավներն իրար են կապում օրվա անցումային պահերը, երբ լուսավորությունը արագ փոխում է ծանոթ տեսարանի դետալները։

Արարատին անդրադարձել են հայ տասնյակ նկարիչներ՝ Հակոբ Հակոբյան, Ստեփան Աղաջանյան, Հովհաննես Զարդարյան, Պետրոս Կոնտուրաջյան, Սեդրակ Առաքելյան, Սեյրան Խաթլամաջյան, Ռուբեն Գրիգորյան… ու այս շարքը շատ երկար կարելի է շարունակել։ Եթե հնարավոր լիներ մի ամբողջ հոդվածաշար նվիրել թեմային՝ հայ արվեստագետների Արարատներն այդպես էլ չէին սպառվի։ Ու թեև բոլոր դեպքերում էլ պատկերում Արարատն է՝ հայ գեղանկարիչների Արարատները հետաքրքիր են իրենց տարբերությունների շնորհիվ։ Նրանցից յուրաքանչյուրը լուծում է սեփական խնդիրը՝ գտնում տեսարանի համամասնությունը, գույնի հարաբերությունը, դիտակետը։ Հայրենիքի ու հիշողության հետ կապը կոնկրետ գեղանկարչական արտահայտություն է ստանում։ Սա է նաև պատճառը, որ այս կտավների հանդեպ հետաքրքրությունը չի սպառվում ու ամեն անգամ բիբլիական, մեր ինքնությունը ձևավորած ու այն բնութագրող Արարատը նոր հայացքով ուսումնասիրելու հնարավորություն է տալիս։