Հայաստանի առաջին և ամենահին առցանց մեդիան՝ 2000 թվականից։
Ապագան պայծառ է և եռագույն™
Իմ PANը
Այսօր Երևանում մեկնարկել է COP17-ը, կամ Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի կողմերի տասնյոթերորդ համաժողովը։ Քննարկելու են, թե ինչպես իրականացնել 2022-ին ընդունված Կունմին-Մոնրեալի շրջանակային ծրագիրը, որի գլխավոր նպատակն է մինչև 2030 թվականը պահպանության տակ վերցնել ցամաքի ու օվկիանոսի 30%-ը։ Թե այդ նպատակի որ մասն իրականում կհաջողվի իրականացնել, պարզ կդառնա այն ժամանակ, երբ դա վաղուց դադարած կլինի նորություն լինել։
PAN-ի ընտրանին յոթ ֆիլմի մասին է, որոնք պատմում են նույն խնդիրներից։ Ընտրել ենք յոթը, որովհետև ցամաքը բաժանված է վեց մայրցամաքի, դրանց գումարվում է նաև Համաշխարհային օվկիանոսը։ Ամեն մեկին՝ իր էկրանը։ Ֆիլմերը տարբեր են՝ անիմացիա, վավերագրություն, դատական դրամա՝ դեկոլտեով կնոջ մասին, հեքիաթ՝ ռոբոտի մասին։ Դրանք միավորում է մի բան. ֆիլմերից յուրաքանչյուրը դիտելուց հետո հանդիսատեսը գլխով է անում ու շարունակում ապրել այնպես, ինչպես մինչ այդ։ Մայրցամաքների ու օվկիանոսի հետ ֆիլմերի կապը տեղ-տեղ պայմանական է, բայց բնապահպանական խնդիրներն էլ առանձնապես հաշվի չեն նստում սահմանների հետ։
Խոսելով ռեսուրսների շուրջ ծագած հակամարտությունների մասին` Հայաո Միյաձակին ցույց է տալիս մի բան, ինչի մասին ընդունված չէ խոսել. բնապահպանական խնդիրներն ունեն կոնկրետ չարագործներ։ Այս ֆիլմում դա Լեդի Էբոսին է։ Նա ղեկավարում է ձուլարանների շուրջ կառուցված ավան, աշխատանքի է ընդունում նախկին մարմնավաճառների ու բորոտների, որոնց այլևս ոչ ոք աշխատանքի չի վերցնում, ու երկաթ ստանալու համար հատում է անտառը։ Իրական կյանքում չարագործներն ավելի շատ են, բայց արտաքնապես այդքան տպավորիչ չեն։
Կենդանիները՝ աստվածությունները, պաշտպանում են այն, ինչ խլում են իրենցից։ Բայց նրանք էլ անսխալական չեն. օրինակ՝ վարազները պատրաստ են կռվել մինչև վերջին վարազը, ինչը պոպուլյացիայի պահպանման տեսանկյունից հաջող ռազմավարություն չի։ Ֆիլմը ճշգրիտ ցույց է տալիս բնապահպանական հակամարտությունների մեծ մասի էությունը. մի կողմում մարդկանց աշխատատեղերն ու եկամուտներն են, մյուսում՝ էկոհամակարգը, որը չունի ոչ արհմիություն, ոչ էլ փաստաբան։
Էբոսին պարզապես բնությունը ոչնչացնող չարագործ չի։ Նա սոցիալական ծրագիր իրականացնող գործատու է, և հենց այդ պատճառով էլ նրան այդքան դժվար է կանգնեցնել։ Ֆիլմի ավարտն ավելի ազնիվ է, քան ընդունված է ժանրում. անտառը կրկին աճում է, բայց արդեն նախկինը չի, իսկ մարդիկ ու կենդանիները շարունակում են ապրել՝ ամեն մեկն իր տեղում։ Առանձին հեգնանքը նրանում է, որ Ճապոնիայի տարածքի մոտ երկու երրորդը ծածկված է անտառներով, մասամբ այն պատճառով, որ երկիրն իր փայտանյութի զգալի մասը ներմուծում է։ Սեփական անտառն ուրիշի հաշվին պահպանել հնարավոր է։ Դա կոչվում է միջազգային առևտուր։
Մայրցամաք՝ Ավստրալիա։ Այստեղ «աշխատատեղերն ընդդեմ էկոհամակարգի» սյուժեն զարգանում է առանց անիմացիայի։ Ավստրալիան զարգացած երկրների շարքում կաթնասունների ոչնչացման տխուր ռեկորդակիր է. եվրոպական գաղութացման սկզբից ի վեր այստեղ անհետացել է ավելի քան երեք տասնյակ տեսակ։ Վայրիացած կատուներն ամեն տարի սպանում են, ըստ գնահատականների, ավելի քան մեկ միլիարդ տեղական կենդանի։ Քվինսլենդում արոտավայրեր ստեղծելու համար շարունակում են մաքրել հողերը, իսկ Թասմանիայում հին անտառների հատումը դեռ վեճերի առարկա է։
2020-ին Rio Tinto ընկերությունը պայթեցրեց Ջուուկան-Գորջի քարանձավները, որտեղ մարդու ներկայության հետքերը շուրջ 46 հազար տարվա պատմություն ունեն։ Նպատակը երկաթահանքի ընդլայնումն էր։ Էբոսին, համենայնդեպս, ավան էր կառուցում։ Մեծ արգելախութը զանգվածային գունաթափման է ենթարկվել 2016, 2017, 2020, 2022 և 2024 թվականներին, այսինքն՝ գրեթե երկու տարին մեկ։ 2019–2020 թվականների անտառային հրդեհները, WWF-ի գնահատմամբ, ազդել են շուրջ երեք միլիարդ կենդանու վրա։ Միևնույն ժամանակ, Ավստրալիան շարունակում է մնալ ածխի և հեղուկացված բնական գազի խոշորագույն արտահանողներից մեկն ու մասնակցելու է Թուրքիայում կայանալիք COP31-ի շուրջ բանակցություններին։ Այս երկու դերերը համատեղել նա կարողանում է։
Ռոբոտին հանձնարարել են մաքրել Երկիրը։ Յոթ հարյուր տարվա ընթացքում նա զբաղված է միայն դրանով։ Սյուժեի բնապահպանական տրամաբանությունը պարզ է ու տհաճ. սպառման աճը մի կողմ է մղում հարցը, թե ինչ է լինում իրերի հետ դրանք գնելուց հետո։ «Աքսիոմ» տիեզերանավում մարդիկ մոռացել են քայլել, իսկ հոգատար կորպորացիան նրանց ապահովել է բազկաթոռներով ու հեղուկ սննդով։ Ֆորմալ առումով կորպորացիան մեղավոր չի. պարզապես բավարարում է պահանջարկը։ Կյանքի միակ նշանն էլ փոքրիկ ծիլն է, ու ամբողջ սյուժեն պտտվում է այն Երկիր վերադարձնելու շուրջ։
Սա ֆիլմի առանցքային բնապահպանական միտքն է. քանի դեռ ինչ-որ տեղ ինչ-որ բան աճում է, վերականգնումը հնարավոր է։ Զավեշտալին այն է, որ սպառողական հասարակության մասին ֆիլմը վաճառվում էր խաղալիքների տեսքով, իսկ լիցենզավորված ռոբոտն էլ մեծ գումարներ արժեր։ Pixar-ն ազնվորեն ցույց տվեց, թե ինչպես է դա աշխատում։
Համաշխարհային օվկիանոս։ Ֆիլմում օվկիանոս գրեթե չկա, բայց մոլորակի ամբողջ աղբը վաղ թե ուշ հոսելու է հենց այնտեղ։ Ամեն տարի օվկիանոս է թափվում միլիոնավոր տոննա պլաստիկ։ Խաղաղօվկիանոսյան մեծ աղբային բիծը կղզի չի, որի վրայով կարելի է քայլել, այլ ցրված աղբի հսկայական զանգված, որի զգալի մասը կազմում են ձկնորսական պարագաները։ Ցանցը ծովը նետելն ավելի հեշտ է, քան դրանով նավահանգիստ վերադառնալը։ Ցանցը նետելը մի այիբ է, հանելը` երկու այիբ։
Բացի պլաստիկից, օվկիանոսն այլ խնդիրներ էլ ունի՝ ծովամթերքի գերարդյունահանում, ջրի թթվայնացում, կորալների գունաթափում ու գերտաքացում։ Բաց ծովի կենսաբազմազանության պահպանության մասին պայմանագիրն (BBNJ) ուժի մեջ է մտել 2026-ի հունվարին։ Այժմ բաց ծովն ունի կանոններ, բայց դեռևս չկան ոչ դրանք պահպանել ցանկացողների բավարար թվաքանակ, ոչ էլ բավարար թվով նավեր՝ հետևելու, թե ինչպես են դրանք պահպանվում։
Սթիվեն Սոդերբերգի ֆիլմը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարելի է պաշտպանել շրջակա միջավայրը գործնականում՝ իրավաբանական ընկերության, բժշկական քարտերի կույտի ու առանց դիպլոմի, բայց լավ հիշողությամբ հերոսուհու օգնությամբ։
Կալիֆոռնիական PG&E ընկերությունը տարիներ շարունակ հողի մեջ է լցրել քրոմով աղտոտված ջուր, ինչի հետևանքով Հինքլի ավանի բնակիչները հիվանդացել են։ Էրինը հավաքում է հիվանդությունների պատմությունները, այցելում մարդկանց տներն ու պարզում, որ ընկերությունը ամեն ինչ գիտեր։ 1996-ին PG&E-ն 333 միլիոն դոլար վճարեց, ինչը նման հայցերի համար այն ժամանակ ռեկորդային գումար էր։
Կա նաև մի անհարմար դետալ, որի վրա ֆիլմը կանգ չի առնում. հետագա հետազոտությունները չհաստատեցին Հինքլիում ուռուցքային հիվանդությունների զգալի աճը, թեև աղտոտումն իրական էր, իսկ ընկերությունը թաքցնում էր այն։ Այնպես որ, ֆիլմն այնքանով է ազնիվ, որքանով ընդհանրապես ազնիվ կարող է լինել հոլիվուդյան սյուժեն։ Իսկ գլխավոր հետևությունն հետևյալն է. բնապահպանական օրենքն աշխատում է, երբ գտնվում է մեկը, ով պատրաստ է պարզել, թե ինչ գործ ունի քրոմը խմելու ջրի մեջ։ Նման մարդիկ քիչ են։ Իսկ PG&E-ն հետագայում այլ, ավելի հետաքրքիր զբաղմունք գտավ. ընկերության էլեկտրահաղորդման գծերը կապեցին Կալիֆոռնիայի խոշոր անտառային հրդեհների հետ, իսկ 2019-ին ընկերությունը սնանկացման հայց ներկայացրեց։
Մայրցամաք՝ Հյուսիսային Ամերիկա։ Քրոմը ջրում մայրցամաքի միակ փորձանքը չի։ Միչիգանի Ֆլինտ քաղաքը ցույց տվեց, որ խմելու ջուրը կարելի է թունավորել նաև առանց չար մտադրության. բավական է խնայել խողովակների վրա։ PFAS «հավերժական քիմիկատները» հայտնաբերվել են ամերիկացիների մեծ մասի խմելու ջրում ու արյան մեջ։ Դրա մասին ֆիլմ, ըստ երևույթին, կնկարահանվի, երբ փաստաբաններն ավարտեն բանակցությունները։
Կանադական նավթաբեր ավազները նավթ են տալիս ու դրա փոխարեն թողնում հսկայական պոչամբարներ։ Կոլորադո գետն ավելի արագ է ցամաքում, քան իրավաբանները հասցնում են վերաբաշխել դրա ջրային պաշարների օգտագործման իրավունքները։ Մեքսիկական ծոցն էլ ամեն ամառ համալրվում է «մեռյալ գոտով»՝ Միջին Արևմուտքի դաշտերից հոսող աղտոտված ջրերի պատճառով։ Մայրցամաքի արևմուտքում հրդեհները դարձել են սեզոնային իրադարձություն, ինչպես նախկինում սեզոնային էին անձրևները։
Սա Թամարա Կոտևսկայի և Լյուբոմիր Ստեֆանովի մակեդոնական վավերագրական ֆիլմն է։ Հատիջեն ապրում է գրեթե լքված գյուղում ու մեղր է հավաքում «կեսը՝ ինձ, կեսը՝ մեղուներին» սկզբունքով, որովհետև մեղուներն էլ պետք է ինչ-որ բանով ապրեն։ Հետո հարևանությամբ բնակություն է հաստատում քոչվոր ընտանիք՝ անասուններով, երեխաներով ու վաստակելու ցանկությամբ։ Նրանք փեթակներ են դնում, սկսում մեղր արտադրել արդեն գրեթե արդյունաբերական ծավալներով ու մրցակցել Հատիջեի հետ նույն ծաղիկների համար։ Գնորդը, ինչպես և սպասելի էր, ավելին է պահանջում ու խոստանում վճարել։ Մեղրը պակասում է, մեղուները ոչնչանում են, իսկ հարևանները մնում են պարտքերի մեջ։
Սա գրեթե դասագիրք է «համայնքների ողբերգության» մասին. ընդհանուր ռեսուրսը, որը ոչ ոքի չի պատկանում, առաջինն են սպառում, ու դրա համար չարագործներ պետք չեն։ Ռեժիսորները երեք տարի նկարել են ու, դատելով արդյունքից, ոչ մի անգամ չեն միջամտել, ինչը վավերագրական կինոյի համար իսկական սխրանք է։ Ֆիլմը դարձավ պատմության մեջ առաջին վավերագրական աշխատանքը, որն առաջադրվեց «Օսկարի» միանգամից երկու անվանակարգում՝ այդ թվում լավագույն օտարալեզու ֆիլմի։ Սա, թերևս, բնապահպանական կինոյի ամենարմատական նվաճումն է՝ ստիպել Ակադեմիային նկատել մեղվին։
Մայրցամաք՝ Եվրասիա։ Ամենամեծ մայրցամաքն ապահովված է նաև խնդիրների ամենամեծ հավաքածուով։ Եվրոպայում մեղուները ոչ թե փոխաբերություն են, այլ վիճակագրություն. 2017-ին Գերմանիայում հրապարակված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ 27 տարվա ընթացքում թռչող միջատների կենսազանգվածը նվազել է մոտ երեք քառորդով։ Նեոնիկոտինոիդները, որոնք համարվում են այդ անկման պատճառներից մեկը, բացօթյա օգտագործման համար արգելվեցին միայն 2018-ին։ Բնության վերականգնման մասին օրենքը, որն ընդունվեց 2024-ին, հաջողվեց անցկացնել դժվարությամբ ու զգալի դիմադրության պայմաններում։
Ասիան շարունակում է նույն սյուժեն, միայն ավելի մեծ մասշտաբով. Ինդոնեզիան և Մալայզիան արևադարձային անտառները վերածում են յուղատու արմավենու պլանտացիաների, իսկ Գանգեսը, Յանցզին ու Մեկոնգը այն գլխավոր ուղիներից են, որոնցով պլաստիկը հասնում է օվկիանոս։ Հյուսիսային Հնդկաստանի ու Պակիստանի վրա կախված օդը գրեթե անպիտան է շնչելու համար։ Հիմալայան սառցադաշտերը հալվում են, իսկ դրանցից սկիզբ առնող գետերից կախված են հարյուր միլիոնավոր մարդիկ։ Արալյան ծովը, որը ժամանակին աշխարհի չորրորդ խոշոր լիճն էր, բամբակ աճեցնելու համար ջրի անխնա օգտագործման հետևանքով վերածվեց անապատի։ Բամբակը, ի դեպ, շարունակում է պահանջված մնալ։
Ռեժիսորներ Ջենիֆեր Բայչուոլն ու Նիկոլաս դե Պենսիեն լուսանկարիչ Էդվարդ Բյորտինսկու հետ շրջել են երկու տասնյակ երկրով ու նկարահանել այն ամենը, ինչ մարդն արել ու անում է Երկիր մոլորակի մակերևույթի հետ։ Կարարայի մարմարի հանքերը, Ատակամայի լիթիում պարունակող աղաջրերը, ծխացող Նորիլսկը, Գարցվայլերի ածխային բացահանքը, Նայրոբիի մոտ գտնվող Դանդորայի աղբանոցը, Քենիայում 105 տոննա փղոսկրի այրումը։
Կադրից դուրս տեքստը կարդում է Ալիսիա Վիկանդերը՝ հանգիստ ու առանց հիստերիայի, ինչն ավելի ուժեղ է ազդում, քան ցանկացած քարոզչություն։ Ֆիլմը պատկերավոր ցույց է տալիս, թե ինչպես է մարդը դարձել հրաբուխների ու սառցադաշտերի հետ համեմատելի երկրաբանական ուժ։ Հետաքրքիր դետալ էլ կա. 2024-ին Երկրաբանական գիտությունների միջազգային միությունը դեմ քվեարկեց անտրոպոցենը որպես երկրաբանական դարաշրջան պաշտոնապես ճանաչելուն։ Երկրաբանները որոշեցին, որ այդպիսի պաշտոնական կարգավիճակ տալու համար դեռ վաղ է։ Ֆիլմը չի ասում՝ ինչ անել, և հենց դրանում է և նրա արժանիքը, և թուլությունը. այն ցույց է տալիս խնդրի մասշտաբը, բայց ոչ լծակը, որով կարելի է ինչ-որ բան փոխել։ Հանդիսատեսը կինոթատրոնից դուրս է գալիս այն զգացումով, որ ամեն ինչ շատ վատ է ու շատ գեղեցիկ, ու ինքն էլ չի իմանում՝ ինչ անել այդ զգացողության հետ։
Մայրցամաք՝ Աֆրիկա։ Քենիայում այրվող փղոսկրի կադրերն այն պատկերներից են, որոնք մնում են հիշողության մեջ, իսկ որսագողությունը շարունակում է մնալ մայրցամաքի ամենահամառ խնդիրներից մեկը։ Դանդորայի աղբանոցը՝ Արևելյան Աֆրիկայի խոշորագույն աղբավայրերից մեկը, գտնվում է բնակելի թաղամասերի հարևանությամբ։ Նարդկանց առողջության վրա դրա ազդեցության մասին ավելի լավ է չմտածել։
Կոնգոյի ավազանը՝ արևադարձային անտառների երկրորդ խոշորագույն զանգվածը Ամազոնիայից հետո, կորցնում է իր անտառները փայտանյութի արդյունահանման ու հողագործության պատճառով։
Չադ լիճը կորցրել է իր տարածքի զգալի մասը, ինչը շրջակա տարածաշրջանի հակամարտությունների պատճառներից մեկն է։ Նիգերի դելտայում տասնամյակներ շարունակ նավթ է արտահոսում։ Եվ վերջապես, Աֆրիկային բաժին է ընկնում համաշխարհային արտանետումների ընդամենը մի քանի տոկոսը, մինչդեռ դրանց հետևանքներից մայրցամաքը տուժում է բոլորից շատ։ Արդա՞ր է սա, թե՞ ոչ, կքննարկեն կլիմայական համաժողովում, բայց դժվար թե այս տարի։
Ֆիշեր Սթիվենսի ֆիլմը հետևում է ՄԱԿ-ի խաղաղության դեսպան Լեոնարդո ԴիԿապրիոյին Գրենլանդիայում, Ինդոնեզիայում, Պեկինում ու Մայամիում, որտեղ նա ականատես է լինում սառույցի հալվելուն, տորֆային հողերի այրմանն ու փողոցների հեղեղմանը։ Բովանդակությունը պարզ է արդեն վերնագրից. կլիման փոխվում է, դրա պատճառը մենք ենք, ժամանակը քիչ է։
Ֆիլմի լավագույն հատվածներում խոսքը ոչ թե ԴիԿապրիոյի, այլ կոնկրետ մեխանիզմների մասին է՝ արմավենու յուղի արտադրության համար տորֆային հողերի այրման, Չինաստանի ու Հնդկաստանի ածխային էներգետիկայի, հանածո վառելիքի սուբսիդիաների։ Ամենաթույլը ֆիլմի այն հատվածներն են, որտեղ կինոաստղն անդադար թռչում է մի մայրցամաքից մյուսը, իսկ նրա անձնական ածխածնային հետքի մասին հարցը մնում է օդում կախված, մինչ էկրանին հայտնվում են Օբաման, Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսը և Իլոն Մասկը։
Հեղինակները նկատում են հեգնանքը, բայց որոշում են, որ այն քննարկելն այնքան էլ պարտադիր չէ։ Ֆիլմը ցուցադրվեց Փարիզյան համաձայնագրի ընդունմանը զուգահեռ։ Սա հազվագյուտ դեպք է, երբ կինոն ու դիվանագիտությունը ժամանակով համընկան։ Հետո նորից բաժանվեցին. ԱՄՆ-ն այդ ժամանակից ի վեր երկու անգամ դուրս է եկել համաձայնագրից։
Մայրցամաք՝ Անտարկտիդա։ Անկեղծ ասած՝ ֆիլմում ավելի շատ Արկտիկա ու Գրենլանդիա կա, բայց հարավային մայրցամաքը չունի սեփական օսկարակիր լոբբիստը, իսկ խնդիրներն ամենախոշորներից են։
Արևմտաանտարկտիկական սառցադաշտային վահանի հալվելը կարող է ծովի մակարդակը բարձրացնել մոտ երեք մետրով։ Թուեյթսի սառցադաշտը, որին «Ահեղ դատաստանի սառցադաշտ» անունն են տվել, համարվում է այդ համակարգի ամենախոցելի հատվածներից մեկը։ Մայրցամաքի շուրջ ծովային սառույցի մակերեսը 2016-ից ի վեր ռեկորդային ցածր ցուցանիշներ է գրանցում։ 2022-ին Բելինսհաուզենի ծովի շրջանում կայսերական պինգվինները կորցրին գրեթե բոլոր ձագերին. գաղութների տակ գտնվող սառույցը ճաքեց ավելի շուտ, քան ձագերը կհասցնեին մեծանալ։ Քրիլը՝ անտարկտիկական սննդային շղթայի առանցքային օղակը, արդյունահանվում է արդյունաբերական մասշտաբով, իսկ դրա որսի քվոտաները պարբերաբար վեճերի առիթ են դառնում։ Անտարկտիկական պայմանագրի արձանագրությունն արգելում է օգտակար հանածոների արդյունահանումը, բայց 2048-ից հետո այն կարելի է վերանայել։ Իրավաբանները, կարծես, արդեն մյուս կետերից ավելի ուշադիր են կարդում հենց այդ մեկը։
Գաբրիելա Կաուպերթուեյթը, որը հայտնի է «Մարդասպան կետը» ֆիլմով, նկարահանել է հետաքննական վավերագրություն այն մասին, թե ինչպես են պետություններն ու կորպորացիաները գնում հող, ջուր և պարենային շղթաներ։ Լրագրող Նեյթ Հելվերսոնը պարզում է, որ սաուդյան Fondomonte ընկերությունը Արիզոնայում առվույտ է աճեցնում՝ օգտագործելով ստորգետնյա ջրերը, ապա այն արտահանում Սաուդյան Արաբիա՝ անասուններին կերակրելու համար։ Սաուդցիները ջուր չունեն, ուստի այն գնում են խոտի տեսքով՝ այնտեղից, որտեղ ջուր դեռ կա։
Զուգահեռաբար ֆիլմը պատմում է նաև այն մասին, թե ինչպես չինական WH Group-ը ձեռք բերեց ամերիկյան մսամթերքի հսկա Smithfield-ը։ Բնապահպանական տեսանկյունից սա նշանակում է մի պարզ բան. ջուրը, հողն ու գյուղատնտեսությունը դարձել են ռազմավարական ռեսուրսներ, իսկ գնորդներին ավելի շատ հետաքրքրում է սեփական անվտանգությունը, քան ջրատար հորիզոնների վիճակը։ Արիզոնան տարիներ շարունակ հողը վարձակալության էր տալիս այնպիսի պայմաններով, որոնք դժվար է շուկայական անվանել։ 2023-ին նահանգի իշխանությունները դադարեցրին Fondomonte-ի հետ կնքված վարձակալության պայմանագրերը, բայց տարիների ընթացքում հողից դուրս մղված ջուրը ջրատար հորիզոններ վերադարձնել այլևս հնարավոր չէ։ Ֆիլմը տագնապալի է, իսկ ռեժիսորը հողային գործարքների մասին ձանձրալի փաստաթղթերը հմտորեն վերածում է սյուժեի։ Դա շատ ավելի բարդ է, քան թվում է։
Մայրցամաք՝ Հարավային Ամերիկա։ Fondomonte-ն աշխատում է նաև Արգենտինայում, բայց մայրցամաքի գլխավոր խնդիրը շատ ավելի մեծ մասշտաբներ ունի՝ Ամազոնիան ու նրա հարակից սավաննաները։ Համաշխարհային շուկայի համար սոյա ու տավարի միս են արտադրում այնտեղ, որտեղ նախկինում անտառ էր։ Գիտնականները վաղուց զգուշացնում են, որ ամազոնյան անտառների 20–25%-ի կորստի դեպքում ամբողջ համակարգը կարող է անցնել նոսրանտառային վիճակի, որից վերադարձն այլևս անհնար կլինի։
Սերադոն՝ հարևան արևադարձային սավաննան, անհետանում է ավելի արագ, բայց ավելի քիչ ուշադրություն է գրավում, որովհետև պարզապես ավելի ձանձրալի տեսք ունի։ Ատակամայի աղուտների լիթիումն անհրաժեշտ է էլեկտրամոբիլների մարտկոցների համար, իսկ դրա արդյունահանման ժամանակ ջուրը վերցնում են այնտեղից, որտեղ այն առանց այդ էլ քիչ է։ Անդյան սառցադաշտերը, որոնցից կախված է Լա Պաս ու Լիմա քաղաքների ջրամատակարարումը, կրճատվում են։ 2025-ի COP30-ն անցկացվեց բրազիլական Բելենում՝ Ամազոնիայի եզրին, և, ըստ հաղորդումների, դրա համար անտառային հատվածով նոր ճանապարհ էին անցկացրել։ Դժվար է գտնել մի փաստ, որն ավելի լավ կարտացոլի ներկա վիճակը։
